Ya da Kelimesi Birleşik Mi? Dilin En Karmaşık Sorularından Biriyle Yüzleşmek
Gündelik dilde bir şeyin doğru olup olmadığına dair kafamız karışsa da, genellikle bunu umursamıyoruz. Ama bir gün bir arkadaşım “Ya da kelimesi birleşik mi?” diye sorunca, bir an durup düşündüm. Hani o bildiğimiz “ya da” var ya, bu doğru mu? Birleşik mi? Ayırmalı mı? Bir dakika… gerçekten hiç durup bakmamışım, ama şimdi kafamda deli sorular dönüyor: Ya da kelimesi birleşik mi, gerçekten?”
Birleşik Mi, Ayrı Mı? Hayatın Küçük Bilinmeyeni
Şimdi düşündüm de, İzmir’deki kafelerde çay içerken hep aynı şey oluyor. Mesela, “Ya da” dedikçe, birinin sana “Ya da kelimesi birleşik mi?” diye soracağı hiç aklıma gelmemişti. Oysa bu basit soru, dilbilgisine olan ilginizi test ediyor. Arkadaşım Hakan ile geçen gün konuşuyorduk. Hakan: “Ya da… Yani, bu kelime birleşik mi?” Ben de şaşkın bir şekilde bakarken, içimden: “Kendimi bir dilbilimci gibi hissettim” diyordum ama açıkçası hiçbir fikrim yoktu.
İçimden bu sorunun cevabını düşünürken bir yandan da mantıksız bir şekilde kafamda şöyle bir diyalog geçiyor:
Ben: “Ya da kelimesi birleşik mi?”
Kendim: “Bence ayrıdır.”
Ben: “Ama birleşik yazılınca?!”
Kendim: “Hayır, o ayrı… Ama birleşik yazılınca?”
Ben: “Bunlar çok karmaşık işler, tamam bir dakika!”
Hakan’ın yüzünde beliren bir “Aaa, gerçekten bilmiyorsun?” bakışı da cabası.
Ya da, Ama Gerçekten Birleşik Mi?
Şimdi herkesin bilmesi gereken bir gerçek var: “Ya da” aslında birleşik yazılmıyor, ama işte o anlardan biri… Türkçede bazen kurallar biraz kayganlaşıyor. “Ya da” kelimesi, aslında çoğu zaman ayrı yazılır. Duygusal bir iç çatışma yaşıyorum: “Ama acaba benim bildiğim doğru mu?” diyorum. Yani, mesela, “Bir tatlı alayım ya da bir kahve?” cümlesinde “ya da” ayrı yazılır. Bu kural da tam böyle bir şey işte, ince bir nokta. Evet, dilbilgisi kitaplarına göre bu doğru, ama öyle bir noktaya geliyoruz ki, yazılı dil ve konuşma dili birbirinden farklanıyor.
Bir örnek daha: Diyelim ki “ya da” kelimesi birleşik yazılacak, ne olur? Kimse de kıyamaz. Ama bu arada, eğer gerçekten dilde yanlış bir şey yapıyorsanız, kimse de size “Yaaa, bende bir şey var!” demiyor. Kimse de size “Ya da kelimesi birleşik mi?” diye soracak durumda değil.
Gündelik Hayatta Ya da ve İki Çeşitli Kişilik
Benim hayatımda “Ya da” kullanımı biraz sıkışmış bir durumda. “Bunu yapmalıyım ya da yapmamalıyım” gibi kelimeleri her zaman kullanırım ama… böylece kafada gereksiz sorular da oluşturuyor. “Ya da kelimesi birleşik mi?” de sormadan duramam!
Açıkçası yazarken bile bu noktada rahatım. Bazen düşüncelerimde bazen bilemizcesi kelimeler gelebilir. Sosyal bir test yapmak istedim. “Ya da bir arada yazın mı, yoksa başka bir seçenek!” Hem dilimi düşünerek aktaralım ve böyle de mantıklı kural olacak