Damar Tıkanıklığı Kendiliğinden Geçer mi? Bir Siyasal Düzen Sorusu Olarak Tıkanma
Bazen bir haber başlığı görürüz: “Damar tıkanıklığı kendiliğinden geçer mi?” İlk bakışta bu tamamen tıbbi bir soru gibi durur. Ama insan güç ilişkileri, toplumsal düzen ve kurumların işleyişi üzerine düşünmeye başlayınca, bu sorunun metaforik bir ağırlığı olduğunu fark eder. Çünkü toplumlar da tıpkı bedenler gibi “dolaşım” ister. Kaynakların, hakların, sözün, temsilin akması gerekir. Bir yerde tıkanma olursa sistem kendiliğinden açılır mı, yoksa müdahale mi gerekir?
Bu yazı, damar tıkanıklığı kendiliğinden geçer mi sorusunu tıbbi anlamından koparmadan ama siyaset bilimi odaklı bir perspektifle yeniden düşünmeye çalışacak: İktidarın damarları, kurumların pıhtıları, yurttaşlığın dolaşımı… Ve belki de en kritik mesele: meşruiyet olmadan bir sistem ne kadar ayakta kalabilir?
Her bölümün sonunda kendimize şu soruyu soralım: Tıkanıklık gerçekten kendiliğinden mi geçer, yoksa “kendiliğinden geçsin” diye beklemek zaten bir siyasi tercihin sonucu mudur?
Tıkanıklık: Sadece Bedende Değil, Siyasette de Bir Kriz
Tıpta damar tıkanıklığı, kan akışının engellenmesiyle ortaya çıkar. Bu durum bazen hafif belirtilerle başlar, bazen ani krizlere yol açar. Siyasal düzlemde ise “tıkanıklık” çoğu zaman kurumların işlememesi, temsil mekanizmalarının zayıflaması ya da yurttaşların sistemden dışlanması anlamına gelir.
İktidarın Damarları: Kaynak Akışı ve Kontrol
Modern siyaset bilimi bize şunu söyler: İktidar yalnızca zor kullanma kapasitesi değildir. Aynı zamanda kaynakları dağıtma, karar alma süreçlerini kontrol etme ve gündemi belirleme gücüdür.
Bir ülkede:
– ekonomik kaynaklar belirli gruplarda yoğunlaşıyorsa
– medya dolaşımı tek sesli hale geliyorsa
– yurttaşın söz hakkı daralıyorsa
orada siyasal damar tıkanıklığı başlar.
Peki bu tıkanıklık kendiliğinden geçer mi? Yoksa iktidar, tıkanıklığı bazen bilinçli biçimde “düzenin gereği” diye mi sunar?
Meşruiyet: Tıkanmış Sistemlerin Hayatta Kalma Aracı
Siyaset teorisinin en temel kavramlarından biri meşruiyettir. Max Weber, iktidarın sadece zorla değil, insanların onu “haklı” görmesiyle sürdüğünü söyler.
Meşruiyet Kaybı Bir Damar Tıkanıklığıdır
Bir devletin meşruiyeti zayıfladığında, toplumla yönetim arasındaki bağ tıkanır. Yurttaş artık sisteme güvenmez. Kurumlar çalışıyor gibi görünür ama içeriden dolaşım kesilmiştir.
Bu noktada şu soru ortaya çıkar:
– Meşruiyet kendiliğinden geri gelir mi?
– Demokrasi otomatik olarak kendini onarır mı?
Tıpkı tıbbi damar tıkanıklığında olduğu gibi, siyasal tıkanmada da beklemek çoğu zaman sorunu büyütür.
Bazen krizler “doğal” değildir; birikmiş adaletsizliklerin sonucudur.
Katılım: Açılan Damar mı, Bastırılan Ses mi?
Damarların açık kalması için dolaşım gerekir. Siyasal sistemlerde dolaşımın adı katılımdır.
Yurttaşlık Bir Dolaşım Biçimidir
Demokrasi yalnızca seçim değildir. Yurttaşın gündelik hayatta söz söyleyebilmesi, hak talep edebilmesi, örgütlenebilmesi gerekir.
Katılım azalınca:
– siyaset profesyonel elitlerin işi olur
– halk yalnızca izleyiciye dönüşür
– sistem tıkanır
Bu durumda “damar tıkanıklığı kendiliğinden geçer mi?” sorusu siyasal anlam kazanır: Katılım olmadan demokrasi kendiliğinden düzelir mi?
Belki de en provokatif soru şudur:
Bir toplum susarsa, düzen gerçekten sağlıklı mı olur?
Kurumlar: Tıkanıklığın Tedavisi mi, Sebebi mi?
Siyaset bilimi kurumları genellikle istikrarın garantisi olarak görür. Ama kurumlar bazen tıkanıklığın kaynağı da olabilir.
Kurumların Çürümesi ve “Pıhtılaşma”
Kurumlar şeffaf değilse, hesap vermiyorsa, liyakat yerine sadakatle çalışıyorsa, siyasal sistemde pıhtılar oluşur.
Bu pıhtılar:
– yargının bağımsızlığını zedeler
– bürokrasiyi hantallaştırır
– yurttaşın devlete erişimini engeller
Ve burada tekrar aynı soruya döneriz:
Bu tıkanıklık kendiliğinden geçer mi?
Yoksa reform, müdahale ve toplumsal basınç mı gerekir?
İdeolojiler: Tıkanıklığı Görünmez Kılan Perde
İdeolojiler bazen damar tıkanıklığını tedavi etmek yerine onu normalleştirir.
“Her Şey Yolunda” Söylemi
Bazı siyasal rejimler tıkanıklığı şöyle sunar:
– “Güçlü liderlik istikrar getirir”
– “Muhalefet kaos yaratır”
– “Hak talepleri bölücülüktür”
Bu söylemler, dolaşımı engelleyen pıhtıları görünmez kılar.
Ama tarih bize gösteriyor: Bastırılan dolaşım bir gün patlar.
Bir soru da buradan doğuyor:
Toplumun damarları tıkandığında, kriz kaçınılmaz mı olur?
Karşılaştırmalı Örnekler: Tıkanan ve Açılan Sistemler
Karşılaştırmalı siyaset bize farklı rejimlerin farklı “tedavi” yöntemleri olduğunu gösterir.
Demokratik Sistemlerde Müdahale Mekanizmaları
Bazı demokrasilerde:
– özgür basın
– güçlü sivil toplum
– bağımsız yargı
tıkanıklığı erken fark eder ve açar.
Otoriter Sistemlerde Kronik Tıkanma
Otoriter rejimlerde ise tıkanıklık çoğu zaman bastırılır, ertelenir, ama çözülmez. Bu da krizleri daha sert hale getirir.
Bu noktada kişisel bir gözlem paylaşmak isterim:
Bazı toplumlar tıkanıklığı konuşmaktan bile korkuyor. Oysa konuşulmayan sorun iyileşmez.
Damar Tıkanıklığı Kendiliğinden Geçer mi? Siyasal Bir Yanıt
Tıbbi olarak damar tıkanıklığı çoğu zaman kendiliğinden geçmez; risk taşır ve müdahale gerektirir. Siyasal olarak da benzer bir gerçek var:
Toplumsal tıkanıklıklar kendiliğinden açılmaz.
Çünkü tıkanıklık:
– iktidar ilişkilerinin
– kurumların çürümesinin
– ideolojik körleşmenin
– katılım eksikliğinin
bir sonucudur.
Ve bunlar “zamanla düzelmez.” Ancak mücadeleyle, reformla, demokratik basınçla değişir.
Son Sorular: Dolaşımı Yeniden Kurmak Mümkün mü?
Bu yazının sonunda okura şunu sormak istiyorum:
– Bir toplumda damarlar tıkandığında, bunu kim fark eder?
– Yurttaşın görevi yalnızca beklemek midir?
– Meşruiyet kaybolduğunda iktidar neye dayanır?
– Katılım olmadan demokrasi gerçekten yaşayabilir mi?
Belki de damar tıkanıklığı kendiliğinden geçer mi sorusunun en insani cevabı şudur:
Beklemek bazen bir seçimdir.
Ama tıkanıklık büyüdüğünde bedelini herkes öder.
Ve belki de asıl mesele şu:
Toplum olarak dolaşımı yeniden kuracak cesaretimiz var mı?